Kalwaria Pakoska
Kalwaria Pakoska

Historia
Powstała w XVII wieku Kalwaria Pakoska należy do najstarszych zespołów kalwaryjnych w Polsce. Jej układ inspirowany jest topografią Jerozolimy i od wieków przyciąga pielgrzymów.

Architektura
Zespół tworzy kilkadziesiąt kaplic pasyjnych rozmieszczonych w krajobrazie Kujaw. Ich barokowa forma i symboliczne rozmieszczenie tworzą wyjątkową „Kujawską Jerozolimę”.

Znaczenie
To miejsce modlitwy, refleksji i duchowego doświadczenia kolejnych pokoleń. Kalwaria Pakoska łączy bogatą historię z żywą tradycją religijną regionu.

Kaplice Kalwaryjskie
1. Kaplica Wniebowstąpienie Pańskie -
pierwsza kaplica została wybudowana w 1647 roku, lecz została rozebrana z powodu niezachowania odległości do kaplicy Ogrójec.
Obecna została wybudowana około 1674 roku z datków dobro-dziejów i Pawła Działyńskiego z Kościelca. Charakteryzuje się rokokowym ołtarzem pochodzącym z II poł. XVIII wieku z obrazem Wniebowstąpienie Pańskie Stanisława Czernikowskiego z 1897 roku.
Obecna została wybudowana około 1674 roku z datków dobro-dziejów i Pawła Działyńskiego z Kościelca. Charakteryzuje się rokokowym ołtarzem pochodzącym z II poł. XVIII wieku z obrazem Wniebowstąpienie Pańskie Stanisława Czernikowskiego z 1897 roku.
Wewnątrz znajdują się również konfesjonał i tabernaku-lum z XVIII wieku. Kaplica ostatnio odrestaurowana w 2007 roku.
- Msza św. w kaplicy odbywa się w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego.
- Obok kaplicy znajduje się obelisk poświęcony 97 Konfederatom Barskim poległym w Pakości w 1769 r.

2. Kaplica Ogród Oliwny -
barokowa budowla wzniesiona przed 1647 roku na rzucie kolistym, nakryta kopułą ze ślepą latarnią. Wybudowana z datków anonimowych darczyńców i parafian. Wewnątrz znajduje się klasycystyczny ołtarz pochodzący z końca XVIII wieku z obrazem przedstawiającym Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym.
W kaplicy podziwiać można również dwie półokrągłe ławy wykonane na wzór zaginionych. Kaplica została całkowicie odrestaurowana w 2008 roku.
- Podczas epidemii cholery przebywali w niej zarażeni zakonnicy. Po śmierci zostali pochowani za kaplicą.

3. Kaplica Judasz -
barokowa, najmniejsza ze wszystkich kaplic, wybudowana z datków darczyńców w 1671 roku. Posiada zachowane oryginalne drzwi. Wewnątrz znajduje się małe pomieszczenie sklepione odcinkowo. Jest tutaj również współczesny obraz przedstawiający Chrystusa przy Judaszu. W 1937 roku przed kaplicą wybudowano nowe schody. Kaplica ostatnio odrestaurowana w 2008 roku.

4. Kaplica Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny -
manierystyczna, bogata kaplica wybudowana w latach 1637-43 za życia księdza Kęsickiego i sfinansowana przez Pawła Działyńskiego. W barokowym ołtarzu umieszczono rokokowe tabernakulum oraz obraz NMP Niepokalanie Poczętej, w zwieńczeniu znajduje się obraz św. Nepomucena. Pod sklepieniem zawieszona jest drewniana rzeźba z XVII wieku. W trakcie renowacji kaplicy za ołtarzem zna-leziono obraz Zaśnięcie Matki Bożej z XVIII wie-ku, który znajduje się w kaplicy po prawej stronie. Odrestaurowanie bardzo zniszczonej kaplicy sfinansował prywatny darczyńca w 2009 roku.
- Msza św. w Kaplicy odbywa się 15 sierpnia w Święto Wniebowzięcia NMP.

5. Kaplica Cedron -
pierwsza barokowa kaplica została wybudowana z pecy (pocięta słoma z gliną) w 1672 roku nad trzecią odnogą Noteci. Zrekonstruowana w 1858 roku. Drzwi zdobione kwiecistą płaskorzeźbą na wzór zachowanych drzwi w Kaplicy Judasz wyrzeźbione zostały przez lokalnego artystę Antoniego Paszkiewicza. Nad drzwiami znajduje się kopia zaginionego w XX wieku anioła na kuli ziemskiej. Wewnątrz kaplicy zobaczyć można współczesny obraz powstały na wzór zniszczonego. Odrestaurowanie kaplicy sfinansował prywatny darczyńca w 2007 roku.

6. Kaplica Brama Jerozolimska -
drewniana kaplica powstała w 1665 roku a w 1672 roku zastąpiono ją murowaną z fundacji Jerzego Winklera, burmistrza Pakości. 3 września 1939 roku została wysadzona wraz z mostem na Noteci. Kaplicę odbudował dopiero w 1972 roku, po wielu monitach, murarz Stanisław Malinowski. Wewnątrz znajduje się rzeźba anioła z XVII wieku. Kaplica ma dwie bramy zasłonięte kratami. Kaplica ostatnio odrestaurowana w 2008 roku.
- W czasie Potopu Szwedzkiego w pobliżu kaplicy Szwedzi zamęczyli o. Urbana, próbując zdobyć informację o ukrytych kosztownościach klasztoru i mieszkańców Pakości.

7. Kaplica Annasz -
późnobarokowa, wybudowana w 1777 roku przez Franciszka Mieczkowskiego w miejsce zniszczonej drewnianej kaplicy z 1677 roku. Wewnątrz znajduje się drewniana mensa ołtarzowa. W 1989 roku skradziono XVIII wieczny obraz Chrystus przed Annaszem. Został on zastąpiony współczesną wersją na wzór skradzionego obrazu. Kaplica ostatnio odrestaurowana w 2011 roku.

8. Kaplica Pożegnanie z Matką -
barokowa, wybudowana w II poł. XVIII wieku w miejsce zniszczonej drewnianej kaplicy. Powstała na rzucie koła, budowla pokryta jest kopułą z tzw. ślepą latarnią. Wewnątrz znajduje się barokowy ołtarz pochodzący z przełomu XVII i XVIII wie-ku z obrazem Pożegnanie z Matką namalowanym w latach 50 XX wieku w miejsce obrazu zniszczonego przez Niemców w czasie II wojny światowej. Kaplica odrestaurowana w 2011 roku.

9. Kaplica Wieczernik -
drewnianą kaplicę wybudowano około 1661 roku z fundacji Leonarda Turczyńskiego - burmistrza Pakości. Chorąży bydgoski, ekonom na dworze Działyńskich - Marcin Umiński sfinansował wzniesienie murowanej budowli w latach 1688-91. Wewnątrz znajduje się odrestaurowany przez Fundację Kalwaria Pakoska ołtarz z obrazem przedstawiającym Ostatnią Wieczerzę, a w zwieńczeniu Adoracja Najświętszego Sakramentu z przełomu XVII/XVIII wieku . Z tego okresu pochodzą również: przenośna ambona, konfesjonał, ławki. Dach i wieżę odrestaurowano w 2007 roku, a całą kaplicę w 2012 roku.
- Łaskę odpustu można uzyskać w czasie Mszy Św. odprawianej w tej kaplicy w poniedziałek po Zesłaniu Ducha Św. oraz w Wielki Czwartek.
- Między kaplicą Wieczernik a Domem Kajfasza znajdował się Dom Prokuratora, którego zadaniem była opieka nad Kalwarią.

10. Kaplica Dom Kajfasza i Więzienie -
zbudowana w latach 1641-43 z fundacji hrabiny Ludmiły Niemojewskiej. Na rokokowym ołtarzu z II poł. XVIII wieku umieszczono obraz Chrystusa przed Kajfaszem, w zwieńczeniu obraz Chusta św. Weroniki. Ołtarz boczny kamienny pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. Obydwa ołtarze zostały odrestaurowane przez Fundację Kalwaria Pakoska. Znajdują się tu także XVIII-wieczne ławy i ambona, a w celi odgrodzonej ozdobną kratą posąg Uwięzionego Chrystusa na kamiennym cokole, niegdyś opasany srebrnym łańcuchem z XVIII wieku.
- Dnia 4 czerwca 1797 roku miała miejsce konsekracja kaplicy, poprzedzona jej przebudową (zlikwidowano piwnicę i umieszczono postać Chrystusa w przybudówce, wykuto drugie drzwi od strony wschodniej, zlikwidowano kręcone schody na mały chór). Kaplica przez wiele lat była otwarta przez 24 godziny.
- Msza św. w kaplicy odbywa się 1 lipca w uroczystość Najdroższej Krwi Chrystusa Pana.

11. Kaplica Herod -
ufundowana przez prepozyta kościeleckiego, proboszcza ze Szczepanowa ks. Grzegorza Wiecza w latach 1673-1678, którego wizerunek i epitafium marmurowe z płaskorzeźbionym portretem znajdują się wewnątrz kaplicy. Została wzniesiona w 1678 roku na rzucie prostokąta. Wewnątrz współczesny obraz na-malowany w trakcie organizowanego przez Fundację Kalwaria Pakoska pleneru rzeźbiarsko-malarskiego. Rzeźby obok kaplicy, jak i na tere-nie Parku Kulturowego, powstały również pod-czas tego pleneru. Kaplica całkowicie odrestaurowana w 2012 roku.

12. Kaplica Piłat -
wybudowana w latach 1646-49 na planie równoramiennego krzyża greckiego, sfinansowana z datków dobrodziejów i jałmużny. Wewnątrz znajdują się trzy mensy ołtarzowe, nad którymi powieszono trzy duże XVII - wieczne obrazy, co może sugerować połączenie trzech kaplic: Biczowanie, Cierniem Koronowanie, Oto Człowiek w jedną kaplicę, którą nazwano Ratuszem Piłata. Połączenie nastąpiło prawdopodobnie w latach 1736-37. Nad wejściem do kaplicy znajduje się barokowo-ludowa rzeźba Ecce Homo pochodząca z XVIII wieku autorstwa Antoniego Paszkiewicza.

13. Kaplica Podjęcie Krzyża -
to jedna z mniej-szych kaplic kompleksu kalwaryjskiego. Baro-kowa kaplica została wybudowana w 1670 roku, z fundacji Leonarda Turczyńskiego - burmistrza Pakości oraz składek wiernych. Wewnątrz podziwiać można współczesny obraz na wzór zniszczonego obrazu w XX wieku. Obiekt gruntownie odrestaurowano w 2008 roku.

14. Kaplica Pierwszy Upadek -
wzniesiona w 1670 roku, remontowana przez Jakuba i Augustyna Działyńskich w XVIII wieku. Wewnątrz znajduje się obraz z XX wieku przedstawiający Chrystusa upadającego pod krzyżem. Obiekt został gruntownie odrestaurowany w 2008 roku.

15. Kaplica Spotkanie z Matką -
jednonawowa kaplica wzniesiona około 1670 roku. Wcześniej w pobliżu znajdowała się starsza drewniana kaplica. Została ona jednak zburzona (błąd w pomiarach odległości). Wewnątrz znajduje się obraz z XX wieku przedstawiający Spotkanie Chrystusa z Matką. Obiekt został gruntownie odrestaurowany w 2008 roku.

16. Kaplica Cyrenejczyk -
wybudowana w II poł. XVII wieku na planie prostokąta. Wewnątrz znajduje się obraz z XX wieku przedstawiający Pomoc Cyrenejczyk w niesieniu krzyża Chrystusowi. Kaplica została gruntownie odrestaurowana w 2009 roku.

17. Kaplica św. Weronika -
początkowo drewniana, zbudowana z jałmużny pielgrzymów w 1665 roku. Murowana kaplica została ufundowana przez Marcina Umińskiego pod koniec XVII w. na rzucie ośmiokąta. Nakryta jest kopułą ze ślepą latarnią. Nad wejściem do kaplicy znajduje się rzeźba Antoniego Paszkiewicza przedstawiająca św. Weronikę trzymającą chustę z odbiciem twarzy Chrystusa, poniżej kartusz z herbem fundatora Cholewa. Wewnątrz barokowy ołtarz XVII-wieczny odrestaurowany przez fundację Kalwaria Pakoska. Nad drzwiami umieszczono XVII-wieczny obraz św. Weroniki. Kaplica całkowicie odrestaurowana w 2012 roku.

18. Kaplica Drugi upadek -
sfinansowana z jałmużny pielgrzymów, zbudowana w 1672 roku. We wnętrzu znajduje się kamienny posąg Chrystusa upadającego pod krzyżem, wykonany z piaskowca w 1774 roku przez toruńskiego rzeźbiarza Johanna Antona Langenhana młodszego oraz współczesny obraz Chrystus upadający pod krzyżem. W 1926 roku odkryto macewę wmontowaną w podłoże przy zachodniej elewacji. Ledwo dostrzegalna inskrypcja na płycie głosi: Yotah bat Shabtil (Jona córka Szabtila). Macewa ta, datowana na pierwszą połowę XVII wieku, stanowi na Kujawach jedną z najstarszych żydowskich płyt nagrobnych, które przetrwały do czasów obecnych.
- Przejście przez bramę II upadku symbolizuje koniec murów obronnych Jerozolimy, wejście na Golgotę.

19. Kaplica Płaczące niewiasty -
wzniesiona na półkolistym rzucie około 1672 roku. Wewnątrz zobaczyć można XIX-wieczny obraz Jezusa z niewiastami. Kaplica odrestaurowana w 2012 roku.

20. Kaplica Trzeci upadek -
zbudowana w latach 1678-81 na rzucie kwadratu wykończona kopułą z tzw. ślepą latarnią z krzyżem. Ufundowana przez rodzinę Markowskich z Dobieszewic. Wewnątrz znajduje się barokowy drewniany ołtarz z drugiej połowy XVII wieku z obrazem Upadającego pod krzyżem Chrystusa, który wraz z dwiema dziewiętnastowiecznymi ławkami, zo-stał odrestaurowany w 1994 roku. Kaplicę odrestaurowano w 2012 roku.

21. Kaplica Obnażenie z Szat -
zbudowana około 1679-80 roku w stylu barokowym. Wewnątrz podziwiać można obraz współczesny stworzony na wzór zniszczonego. Kaplica całkowicie odrestaurowana w 2012 roku.

22. Kaplica Przybicie do krzyża -
zbudowana 1677 roku, sfinansowana z datków dobrodziejów i jałmużny. Wnętrze zdobi współczesny obraz przedstawiający Przybicie Chrystusa do krzyża. Kaplica została całkowicie odrestaurowana w 2011 roku.

23. Kościół Ukrzyżowania -
pierwsza kaplica Ukrzyżowania w kształcie drewnianej rotundy została sfinansowana przez Marcina Rudnickiego szlachcica z Piechcina. Kościół pod wezwaniem Jezusa Chrystusa i siedmiu boleści NMP został wybudowany w latach 1677-80 z fundacji Marcina Umińskiego Chorążego Bydgoskiego i został konsekrowany pod wezwaniem Pana Jezusa Ukrzyżowanego i Matki Bożej Bolesnej w 1691 roku. To kościół salowy z prezbiterium skierowanym na wschód. We wnętrzu znajduje się ołtarz główny w kształcie Golgoty z rzeźbioną w drewnie grupą Ukrzyżowania z drugiej po-łowy XVII wieku.
Na znajdującym się po lewej stronie rokokowym ołtarzu bocznym umieszczono Pietę oraz obraz Adoracja krzyża z XVIII wieku. Ołtarz po prawej stronie ozdobiono obrazami Matki Bożej Bolesnej oraz św. Weroniki. To dzieła pochodzące z końca XVIII wieku. Na uwagę zasługują także: rokokowa ambona, XVIII-wieczne konfesjonały, chrzcielnica oraz dwa obrazy z XVII wieku św. Bonawentura i św. Ludwik. Pochodzący z drugiej połowy XVII wieku drewniany chór zdobiony jest herbami fundatorów Zagłoba i Topór.
Na zewnątrz od strony prezbiterium kościoła Ukrzyżowania znajduje się ołtarz polowy fundacji Stanisława Tretyna. Kościół całkowicie odrestaurowany w 2011 roku z pieniędzy prywatnego darczyńcy i parafian.

24. Kaplica Zdjęcie z krzyża -
nieduża barokowa kaplica zbudowana z datków dobrodziejów około 1677 roku należy do najmniejszych kaplic zespołu. W środku znajduje się obraz Zdjęcie z Krzyża - współczesny namalowany na wzór zniszczonego amatorskiego dzieła. Kaplica została odrestaurowana całkowicie w 2012 roku.

25. Kaplica Grób Chrystusa -
została wybudowana w latach 1646-49 z datków pielgrzymów na rzucie trapezu. Wnętrze budowli podzielono na dwa pomieszczenia: Kaplicę Anioła oraz Grób Chrystusa. Znajdują się w niej: ołtarz z mensą z XVIII wieku oraz dziewiętnastowieczna rzeźba Chrystusa w grobie strzeżonego przez dwóch rzymskich legionistów, konfesjonał, zabytkowa ławka oraz drewniana figura Chrystusa Zmartwychwstałego z XVIII wieku. Oryginalnym pomysłem zastosowanym w pakoskiej budowli jest zaaranżowanie przedsionka z otworem drzwiowym prowadzonym na zewnątrz dla usprawnienia przepływu wiernych. Kaplica została gruntownie odrestaurowana w 2012 roku.

26. Kościół św. Bonawentury -
jest Sercem Archidiecezjalnego Sanktuarium Męki Pańskiej Kalwaria Pakoska. Barokowa świątynia zbudowana w latach 1631-37 na murach gotyckiego zamku obronnego z czasów Kazimierza Wielkiego. W latach 1763-69 została rozbudowana z fundacji Anny i Augustyna Działyńskich Okazały ołtarz główny wykończono w 1780 r. W ołtarzu przedstawiona jest Trójca Święta: Bóg Ojciec na obłokach w otoczeniu aniołów, Duch Święty - symbol gołębicy oraz prawie naturalnych wymiarów postać Syna Bożego, zawieszonego na krzyżu, w momencie agonii. Obok krzyża postaci: Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty, a w dalszej kolejności: św. Franciszka z Asyżu i św. Piotra z Alkantary. Cztery rokokowe ołtarze boczne poświęcone są: św. Franciszkowi, św. Bonawenturze, św. Antoniemu i św. Judzie Tadeuszowi.
W kościele znajduje się również cenny obraz Madonny Królowej Niebios wykonany przez Braci Smuglewiczów w XVII wieku.

