Historia Kalwarii
Historia Kalwarii Pakoskiej
Według źródeł, które w przypadku Kalwarii Pakoskiej wypowiadają się w sposób jednoznaczny, pomysł utworzenia w Pakości Nowej Jerozolimy pochodzi od proboszcza tego miasta, księdza Alberta (niektóre źródła podają Adalbeta, Woyciecha) Kęsickiego. Okres jego przybycia i posługi duszpasterskiej w parafii pakoskiej zbiega się z zakończeniem kontrowersji międzywyznaniowych w mieście. Proboszcz, przedstawiony w kronice klasztornej jako gorliwy duszpasterz, w celu umocnienia pobożności wiernych, ożywienia i rozwinięcia kultu Ukrzyżowanego, w 1628 roku wyznaczył — na podstawie dzieła Adrychomiusza — ścieżki odwzorowujące szlaki jerozolimskie, a drewnianymi krzyżami oznaczył miejsca poszczególnych stacji. On to, wiosną 1628 roku, odprawił pierwsze nabożeństwo. Pomysł takiej formy pobożności od razu spodobał się właścicielom miasta tak bardzo, że podarowali własne tereny, na których dokonywała się celebracja. Darowizna dotyczyła zarówno miejsc, na których znajdowały się krzyże wraz z otaczającymi je placami, jak i wolnych przejść między poszczególnymi stacjami. W celu zapewnienia ochrony prawnej fundacji, a także by otrzymać zatwierdzenie tej formy kultu, ksiądz Kęsicki zwrócił się do arcybiskupa gnieźnieńskiego, który — dokonawszy oceny przypadku i skontrolowawszy dokumenty darowizny — oficjalnym pismem datowanym 5 marca 1631 roku potwierdził fundację Kalwarii w Pakości. W ciągu pierwszych czterech lat istnienia kalwarii jej jedynym budowniczym, promotorem i opiekunem był ks. Albert Kęsicki. Sytuacja zmieniła się wraz z przybyciem do Pakości Zakonu Braci Mniejszych Reformatów.
Sprowadzenie franciszkanów
Klasztor pakoski jest dwunastą fundacją tego zakonu w Polsce. Motyw sprowadzenia franciszkanów-reformatów jest jasny: opieka nad nowopowstałą kalwarią i krzewienie kultu Ukrzyżowanego. Zachęcony prawdopodobnie przez ks. Kęsickiego, Paweł Działyński 2 sierpnia 1631 r. skierował prośbę do komisarza generalnego prowincji zakonnej, ojca Prospera a Galbiato, w której zaproponował zakonnikom utworzenie klasztoru w Pakości. Objęcie w posiadanie nowej placówki dokonało się 22 grudnia 1631 roku, przy zachowaniu przepisów prawa i zwyczajów tamtego czasu, w obecności komisarzy upoważnionych do tego aktu przez Arcybiskupa gnieźnieńskiego, Prymasa Polski Jana Wężyka. Stwierdziwszy brak jakiegokolwiek sprzeciwu, komisarze powierzyli braciom miejsce pod konwent i kościół. Na zbudowanie kościoła i klasztoru zakonnicy otrzymali od rodziny Działyńskich plac i ruiny zamku. Darowizna została potwierdzona oficjalnymi dokumentami, a tymczasowym miejscem rezydencji reformatów został kościół szpitalny Świętego Ducha. Na podstawie źródeł można stwierdzić, że reformaci od samego początku rozpoczęli współpracę z księdzem Kęsickim w dziele kalwarii. Pomimo wielu obowiązków związanych z budową własnego kościoła i klasztoru, wyraźnie zaznaczała się ich obecność i odpowiedzialność za kalwarię, przede wszystkim w jej wymiarze duchowym — kazaniach, naukach i modlitwach na ścieżkach kalwaryjskich. W tym okresie można mówić o pełnej współpracy między braćmi a proboszczem. Przed 1647 rokiem istniały już pierwsze kaplice zbudowane z drewna, niektóre zaś murowane. Zły stan zdrowia, brak pomocy ze strony kleru diecezjalnego oraz troska o to, aby dzieło kalwarii nie zostało zapomniane, spowodowały rozpoczęcie rozmów proboszcza z władzami zakonnymi w sprawie przejęcia odpowiedzialności za kalwarię. 10 czerwca 1643 r. ks. Kęsicki uzyskał zgodę biskupa Macieja Łubieńskiego na objęcie przez zakonników zarządu nad Kalwarią Pakoską. Ostatecznie, na kapitule prowincjalnej w Brzezinach 13 października 1646 r., Zakon Braci Mniejszych oficjalnie podjął się zarządzania kalwarią. W Niedzielę Palmową 1647 r., w uroczystym akcie, proboszcz Kęsicki przekazał klucze, przywileje i jurysdykcje na ręce reprezentantów prowincji. Niedługo potem, 3 maja 1647 r., w dzień Uroczystości Znalezienia Krzyża Świętego, „w cieniu Krzyża zasnął na wieki” i został pochowany między zakonnikami w krypcie kościoła św. Bonawentury.
Kalwaria pod opieką franciszkanów
Przyjąwszy zadanie opieki nad kalwarią, bracia z zapałem kontynuowali to dzieło. 17 września 1660 r. została erygowana Prokuratura Kalwarii, ustalono normy funkcjonowania klasztoru i kalwarii oraz wzajemne relacje pomiędzy nimi. Bezpośrednim odpowiedzialnym za kalwarię był prokurator kalwarii, posiadający swojego pomocnika. Powołano również specjalnego kaznodzieję kalwaryjskiego. W tym czasie trwała budowa kaplic. Dwie z nich zostały konsekrowane jako kościoły:
- kaplica Ukrzyżowania (14 września 1691 r., biskup Albert Stawowski),
- kaplica Kajfasz – Więzienie (4 czerwca 1797 r., biskup Michał Kościerz Kosmowski).
Kasata Zakonu Braci Mniejszych
W 1773 r. Pakość znalazła się w granicach Królestwa Prus. Polityka władz była nieprzychylna życiu zakonnemu. Wprowadzono liczne ograniczenia, które ostatecznie doprowadziły do zamknięcia klasztoru 25 grudnia 1832 r. Reformaci zarządzali jeszcze kalwarią do końca 1837 r., po czym została ona przekazana miejscowemu proboszczowi. W XIX wieku kalwaria nadal pełniła funkcję religijną, a także patriotyczną. Odbywały się tu liczne uroczystości, m.in. w 1841 r. z udziałem arcybiskupa Marcina Dunina.
XX wiek i czasy współczesne
W 1931 roku franciszkanie powrócili do Pakości. Od 1932 r. ponownie odpowiadali za organizację nabożeństw. W 1933 r. wybudowano ołtarz polowy. II wojna światowa przyniosła ogromne zniszczenia i ponowną nieobecność zakonników. Kalwaria została pozbawiona opieki, a część kaplic uległa dewastacji. Po wojnie, 21 maja 1945 r., opiekę nad kalwarią ponownie przejęli franciszkanie. W 1971 r. rozpoczęto proces odzyskiwania klasztoru św. Bonawentury, zakończony formalnie w 1976 r., a w 1980 r. zakonnikom powierzono także duszpasterstwo parafialne. W Roku Wielkiego Jubileuszu 2000, dekretem arcybiskupa gnieźnieńskiego Henryka Muszyńskiego z dnia 10 sierpnia 1999 r., kościół Ukrzyżowania został wyznaczony kościołem stacyjnym.
